Ko hai ‘okú ne fakahoko ha fa‘ahinga fatongia ‘i ha fakatamaki fakatu‘upakē

‘Oku fengāue‘aki fakataha ha ngaahi va‘a ngāue kehekehe ke tokanga‘i ‘a e ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé mo tauhi ke malu ‘a e kakaí. Fekumi pe ko hai ‘okú ne fakahoko ha fa‘ahinga fatongia ‘i ha fakatamaki fakatu‘upakē.

Civil Defence Emergency Management Groups (Ngaahi Kulupu Pule ‘a e Civil Defence ki he Ngaahi Fakatamaki Fakatu‘upakeé)

Ko e lahi taha ‘o e ngaahi fakatamaki fakatu‘upakē iikí ‘oku tokanga‘i ia ‘e he sēvesi tokoni fakavavevave ‘oku kaunga ki aí. Hangē ko ‘ení, ‘oku pule‘i ‘a e vela ‘a e ngaahi falé ‘e he Fire and Emergency New Zealand.

‘Oku ‘i ai foki mo e ngaahi me‘a ‘oku hoko ‘i Nu‘u Sila meí he tu‘unga si‘isi‘i pē ki he lotoloto ‘a ia ‘oku fakatupunga ‘e ha ngaahi fakatamaki fakaenatula hangē ko ha tāfea. ‘Oku tokanga‘i ‘eni ‘e ho‘omou kōsilio fakakoló pe Civil Defence Emergency Management Group. Ko e ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups ‘oku kau ki ai ‘a e ngaahi kōsilio fakakolo mo e fakavahe ‘i ha vahefonua.

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups ‘e hongofulu mā ono ‘i Nu‘u Sila.

Makehe meí he ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé, ‘oku tokoni ‘a e ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups ke langa ha ngaahi kolo tu‘uloa lahi ange. ‘Oku kau ki heni ‘a e:

• ngāue ke fakasi‘isi‘i ‘a e ngaahi me‘a ‘oku ala fakatu‘utāmaki mo fakatu‘utāmaki ‘oku fehangahangai mo e tūkui koló
• palani atu ki he ngaahi ngāue ke tali ki he ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé, mo e
• tataki ‘o e fakaakeaké hili ‘a e fakamataki lahi na‘e hokó.

‘Oku fengāue‘aki vā ofi ‘a e ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups mo e:

• ngaahi sēvesi tokoni ki he me‘a fakatu‘upakeé
• ngaahi potungāue ‘a e pule‘angá
• iwi
• ngaahi kautaha fakahoko ngāue ki he ngaahi sēvesi mātu‘aki fiema‘ú hangē ko e ‘uhilá, fetu‘utakí, mo e kasá; pea mo e
• ni‘ihi kehe ‘oku nau faitokonia ‘a e kakaí mo e ngaahi komiunitií ‘i ha fakatamaki fakatu‘upakeé. 

Ko e Civil Defence Emergency Management Group kotoa pē ‘oku ‘i ai ‘a ‘enau Civil Defence Emergency Management Plan (Palani ki hono Toakanga‘i ‘o ha Fakatamaki Fakatu‘upakē ki he Malu Fakasivilé). Kuo pau ke fakakau ‘i he Palaní:

• pe ko e fakatu‘utāmaki mo e ngaahi me‘a ala fakatu‘utāmaki fē ‘e tokanga‘i ‘e he Civil Defence Emergency Management Group takitaha
• founga ‘e leva‘i ai kinautolú, pea mo e
• palani fakataumu‘a-pau ki he fakaakeake meí ha ngaahi fakatu‘utāmaki mo ha ngaahi me‘a ala fakatu‘utāmaki. 

Tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē fakakolo

‘Oku ‘i ai ha ngaahi fakatamaki fakatu‘upakē ‘e ni‘ihi ‘oku fiema‘u ha ngāue fakafekau‘aki lahi ange ia ki ai ‘a e ngaahi sēvesi tokoni kehekehe. ‘I he me‘á ni, ‘e lava ke fanongonongo ha tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē fakakolo. ‘Oku ‘oange ‘e ha tu‘unga ngāue ki ha fakatu‘utāmaki fakatu‘upakē fakakolo (state of local emergency) ‘a e ngaahi mafai makehe ki he Civil Defence Emergency Management Group ‘oku kaunga atu ki aí ke ne ngāue ai ki he fakatamaki fakatu‘upakeé.

‘I ha tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatu‘utāmaki fakatu‘upakē fakakolo, ‘e tokanga‘i ‘e he Civil Defence Emergency Management Group ‘a e ngāue ki he fakatamaki fakatu‘upakeé. ‘Oku kau ki heni ‘a e:

• fokotu‘utu‘u fakafekau‘aki mo e ngaahi sēvesi tokoni kehe ki he ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé
• fakapapau‘i ‘oku ‘i ai ha nofo‘anga fakataimi, me‘atokoni mo ha vai
• fakapapau‘i ‘oku pule‘i totonu ‘a e hū ki he ngaahi feitu‘u ‘oku fakatu‘utāmakí, pea mo
• toutou tuku atu ha ngaahi fakamatala ki he kakaí.

‘E toe ala tokoni foki ‘a e ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups ‘i he taimi ‘e ni‘ihi ‘e ‘ikai tu‘utu‘uni ai ha tu‘unga ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē.a.

Tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē fakafonua

‘I he ngaahi fakatamaki fakatu‘upakē lalahí, ‘e lava ke fakahā ‘e he Minisitā ki he Emergency Management (Tokanga‘i ‘o ha Fakatamaki Fakatu‘upakē) ha tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē fakafonua. ‘I he tu‘unga ko ‘ení, ‘oku pule‘i leva ia ‘e he Director of Civil Defence Emergency Management (Talēkita ki hono Tokanga‘i ‘o e Fakatamaki Fakatu‘upakē ki he Malu Fakasivilé). ‘E leva‘i leva ‘e he National Emergency Management Agency ‘a e ngāue ke tali atu ki he fakatamakí.

Ngaahi vaha‘a taimi ‘o e liliú

‘Oku tokoni ‘a e ngaahi vaha‘a taimi ‘o e liliú ke hokohoko lelei ai ‘a e liliu meí he tūkunga fakatu‘upakeé ki he fakaakeaké. ‘E lava ke kei hoko ai pē ‘a e ngaahi vaha‘a taimi liliú ia ‘o tatau ai pē pe kuo fakahā ha tu‘utu‘uni ngāue ki ha fakatamaki fakatu‘upakē pe ‘ikai.

‘Oku ‘oange ‘e he ngaahi vaha‘a taimi liliú ‘a e ngaahi mafai makehe ki he Civil Defence Emergency Management Group ke tokoni ‘i he fuofua konga ‘o e fakaakeaké. 

National Emergency Management Agency (Va‘a Ngāue Pule Fakafonua ki he Ngaahi Fakatamaki Fakatu‘upakeé)

Makehe meí he ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé, ‘oku poupou‘i ‘e he National Emergency Management Agency ha mo‘ui kītaki lahi ange ‘i he ngaahi fakatamakí. ‘Okú ne toe tokanga‘i foki mo e fa‘unga ngāue ‘a Nu‘u Sila ki hono leva‘i ‘o e ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé. ‘Okú ne fakapapau‘i ‘oku ngāue ‘a e fa‘unga ngāué ‘o hangē ko ia ‘oku fai ki ai ‘a e faka‘amú mo ‘ilo‘i ‘a e ngaahi faingamālie ke fakalelei‘i aí.

‘Oku poupou atu ‘a e National Emergency Management Agency ki he mahino mo e fokotu‘utu‘u fakakoló, fakavahefonuá mo e fakafonuá. ‘Oku kau ki heni ‘a e pule‘angá, iwi, ngaahi pule‘anga fakakoló, mo e ngaahi kautaha fakatāutahá mo e fakakomiunitií.

Ko e National Emergency Management Agency ‘okú ne:

• fekumi ke ‘ilo‘i ‘a e ngaahi fakatamaki fakatu‘utāmaki mo ala fakatu‘utāmaki lahi ki he fonuá fakakātoa
• ‘oatu ha fale‘i ki he ngaahi Civil Defence Emergency Management Groups mo e ni‘ihi kehé kau ki hono leva‘i ‘o ha ngaahi fakatamaki fakatu‘upakē, pea mo n
• muimui‘i ‘a e faifatongia ‘a e ngaahi kulupu Civil Defence Emergency Management. 

Ngaahi Senitā Malu‘i Sivilé (Civil Defence Centres), ngaahi senitā ‘oku tataki ‘e he koló mo e ngaahi marae

Civil Defence Centres

‘Oku ‘oatu ‘e he Civil Defence Centres (CDC) ha feitu‘u malu ‘i he ngaahi komiunitī fakakoló ke ō atu ki ai ‘a e kakaí ki ha tokoni lolotonga ‘o ha fakatamaki fakatu‘upakē. ‘Oku fakalele kinautolu ‘e he kau ngāue mo e kau ngāue‘ofa ‘a e Civil Defence Emergency Management.

‘I he taimi ‘o ha fakatamaki fakatu‘upakē, kapau ‘e ‘ikai lava ke ke nofo ‘i ‘api pe mo hao fāmili pe maheni, te ke lava ‘o fetukutuku ki ha Civil Defence Centre. ‘Oku ‘i ai ha ngaahi feitu‘u ‘e ni‘ihi ‘i Nu‘u Sila ‘oku ‘i ai ‘a ‘enau lisi ‘o e Civil Defence Centres ‘i he‘enau uepisaití. Ko ha ngaahi feitu‘u ‘e ni‘ihi te nau fakaava ha fale ke hoko ko ha Civil Defence Centre ‘o makatu‘unga pē ‘i he me‘a fakatu‘upakē ko iá.

‘I he ngaahi feitu‘u ‘e ni‘ihi ‘i Nu‘u Sila, ‘e lava ke ui ‘a e Civil Defence Centre ko ha Welfare Centre pe ko ha Community Emergency Centre. 

Ngaahi senitā ‘oku tataki ‘e he koló

‘I ha senitā ‘oku tataki ‘e he koló, te ke lava ‘o:

• Kole atu mo fakahoko ha tokoni ‘aki hono vahevahe atu ‘o e ngaahi pōto‘i ngāue mo e ngaahi ma‘u‘anga tokoni ‘i homou komiunitií.
• Vahevahe atu mo kumi ha fakamatala fekau‘aki mo e me‘a ‘oku hoko ‘i homou feitu‘ú.
• Kamata fokotu‘utu‘u hono fakama‘a homou komiunitií. 

‘Oku fakalele homou senitaá ‘e he kakai ‘i homou komiunitī fakakoló ‘o ‘ikai ha tokoni faka‘ofisiale ki ai. ‘Oku ‘ikai ke ‘i ai ha nāunau, me‘akai, vai pe kafu ‘oku tauhi ai koe‘uhí he ‘oku fa‘a ‘osi ma‘u pē ia ‘i homou ngaahi ‘apí mo e komiunitií.

‘E lava ke kaungā ngāue ‘a e ngaahi senitā ‘oku taki ‘e he komiunitií mo e Civil Defence Emergency Management Groups ki ha fale‘i mo ha poupou kimu‘a pea mo e lolotonga ‘o e ngaahi fakatamaki fakatu‘upakeé.

‘E malava ko e ngaahi senitā ‘oku taki ‘e he komiunitií ko ha ngaahi feitu‘u ia ‘oku ‘osi faka‘ilonga‘i ‘e he koló kimu‘a ‘i ha me‘a fakatu‘upakē. Pe ko e lava ke fakaava mo fakalele ‘e he ngaahi koló ha senitā ‘oku taki ‘e he komiunitií ‘o makatu‘unga pē ‘i he fakatamaki fakatu‘upakē ko iá.

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi komiunitī ia ‘e ni‘ihi ‘oku ‘ikai ke nau faka‘aonga‘i ‘e kinautolu ha fale. ‘Oku nau ‘oatu ha tokoni ‘o fakafou ‘i ha ngaahi kupu fekau‘aki ‘o ha kakai.

Makatu‘unga pē ‘i he feitu‘u ‘okú ke nofo aí, ‘e lava ke ui ‘a e senitā ‘oku taki ‘e he koló ko e:

• Community Hub,
• Community Emergency Hub,
• Community Response Hub,
• Manaaki Hub/Centre, pe
• Sector Post.

Marae

Ko e marae ‘oku fa‘a hoko ia ko ha feitu‘u ke fakatahataha ki ai ‘a e whānau/kāingá mo e komiunitī fakatokolahí ‘i he ngaahi taimi ‘oku fiema‘u aí. ‘Oku fa‘a hoko ‘a e marae he taimi ‘e ni‘ihi ko ha ngaahi senitā ‘oku taki ‘e he komiunitií.

‘Oku nau fakahoko ha fatongia mahu‘inga ‘i ha fakatamaki fakatu‘upakē. ‘Oku nau hoko ko ha ngaahi senitā fakakomiunitī falala‘anga, ‘o nau ‘oatu ha ngaahi sēvesi mātu‘aki fu‘u fiema‘u hangē ko e:

• me‘atokoni,
• nofo‘anga, mo e
• tauhi mo e tokangaekina ‘o tatau pē ki he ngaahi komiunitī ‘a e kakai Māori mo e kakai ‘o e fonuá.

‘Oku ‘oatu ‘e he marae ‘a e poupou mo e tu‘unga malu fakae‘ulungāanga fakafonua ‘o fakafōtunga atu ‘i he manaakitanga (talitali kakaí) mo e Kotahitanga (uouongatahá).